गरिब विद्यार्थीको गरिब विद्यालय

– कपिल श्रेष्ठ, काठमाडौं

रामकुमारी विश्वकर्मालाई सुविधा सम्पन्न विद्यालयमा पढ्ने रहर नभएको होइन । तर के गर्नु ? आर्थिक स्थिति कमजोर भएका कारण उनको रहर मनभित्रै गुम्सिएको छ । टाई बाँधेर स्कुल बसमा आफू जस्तै बालबालिका पढ्न गएको देखेर मन कुँडाउनेहरुको पंक्तिमा उनी एक्ली भने होइनन् । उनको विद्यालयका सबैजसो सहपाठीको उस्तै वेदना छ ।

राजधानीको केन्द्रमै रहे पनि भौतिक हिसाबले निकै दरिद्र देखिने रामकुमारीको विद्यालयको र उनको आर्थिक हैसियत समान झंै लाग्छ । काठमाडौं महानगरपालिका वडा नं. १० मा २०५२ सालमा खुलेको रुद्रमति प्राथमिक विद्यालयको अवस्था राजधानीको विद्यालयको जस्तो छैन । कुनै विकट पहाडी गाउँको विद्यालयको जस्तो हालत छ । त्यहाँ पढ्ने सबै बालबालिकाहरु स्थानीय बासिन्दाका नभई उपत्यका बाहिरबाट मजदूरी गर्न आउने मजदू र, सुकुम्बासी र घरेलु कामदारका छोराछोरी हुन् ।

आफ्ना बालबालिकालाई पढाउने अभिभावकहरु प्राय सबै गाउँबाट विभिन्न कारणले विस्थापित भई राजधानी प्रवेश गरेकाहरु छन् । बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनुपर्छ भन्ने चेतना यी सबै अभिभावकलाई भए पनि बिहान बेलुकाको छाक टार्ने समस्याले पीडित यी मजदूरहरु आफ्ना बालबालिकालाई महँगो विद्यालय पढाउन नसक्ने बताउँछन् । नजिकैको ठूलो निजी विद्यालयतिर औँल्याउँदै अभिभावक कृष्णकुमारी भुजेल भन्छिन्–“आय स्रोत राम्रो भएको भए मेरो छोराछोरीलाई यहाँ होइन, ऊ त्यहाँ पढाउँथे ।”

सार्वजनिक विद्यालयका अभिभावकहरु पढाइको गुणस्तर राम्रो भएन भनी गुनासो गरे पनि विद्यालय गएर कहिल्यै सोधखोज गर्दैनन् । रुद्रमति प्राविकी प्रधानाध्यापिक मञ्जु श्रेष्ठका अनुसार छोराछोरीले विद्यालय गएर कति सिक्यो, कति पढ्यो वा पढेन भन्ने चासो लिने अभिभावक यो विद्यालयमा छैनन् । त्यसो त अभिभावक पनि यो कुरा स्वीकार्छन् । धनकुटा जिल्लाबाट मजदूरी गर्न काठमाडौँ आएकी अभिभावक मनमायाँ थापा मगर भन्छिन्, “आफूलाई विहान भात खाएपछि बेलुका के खाने भन्ने समस्याले पिरोलिसक्छ, के को बच्चाले पढ्यो÷पढेन भन्ने चिन्ता लिनु ?” सर्लाहीबाट मजदूरी गर्न काठमाडौँ आएका अर्का एक अभिभावक रामबहादुर विश्वकर्माको आफ्नै कथा छ ! भन्छन्, “ज्यामी कामबाट दिनको सयदेखि एकसय चालीस रुपैयाँसम्म कमाउँछु । त्यतिले ६ जनाको परिवार पाल्न नै धौधौ पर्छ । छोराछोरीको लागि चाहिने कापी, कलम र विद्यालय पोशाक कसरी किन्ने ?”

अभिभावक पनि गरिब छन्, भौतिक हिसाबले विद्यालय त्यत्तिकै दरिद्र छ । विद्यालयको एकमात्र भवनमा पर्याप्त डेस्क–बेञ्च छैनन् । विद्यालयको ढोका पुरानो टीनबाट बनेको छ र बालबालिकालाई खेल्नका लागि मैदान र खेलकुद सामग्री छैनन् । तीन कक्षामा अध्ययनरत रामकुमारी बिश्वकर्मा भन्छिन्, “विद्यालयमा खाने पानी समेत छै्रन । अझै विद्यालयमा शौचालय नभएकोले हामीलाई दिसा–पिसाब गर्न समेत विद्यालय छोडी अन्यत्र जानुपर्दा पढाइमा बाधा पुगेको छ ।”

सरकारले सबै विद्यालयमा खानेपानी र शौचालय निर्माणका लागि भनेर बजेट छुट्याएको छ तर यो विद्यालयमा ती सुविधा छैनन् । विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष रामनाथ तिमिल्सिना भौतिक पूर्वाधारको कमी र अन्य कमजोरीका कारण आफूहरु सम्भ्रान्त अभिभावकहरुबाट हेपिनुपरेको तीतो अनुभव सुनाउँछन् । उनी भन्छन्, “भौतिक र व्यवस्थापकीय अस्तव्यस्तता देखेर होला छिमेकी धनी अभिभावकहरु यो विद्यालयलाई खातेहरुले पढ्ने विद्यालय भनी नाक खुम्च्याउँछन् ।”

शिक्षा मन्त्रालय, विद्यालय प्रशासन महाशाखाका प्रमुख रामप्रसाद बस्याल एउटा प्राथमिक विद्यालय सञ्चालन गर्नका लागि यसका न्यूनतम भौतिक पूर्वाधारहरु हुनु जरुरी भएको बताउँछन् । उनको भनाइमा, एउटा प्राथमिक विद्यालयमा स्वच्छ पिउने पानी, शौचालयको व्यवस्था, विज्ञान प्रयोगशाला, बालबालिकाका लागि खेल्ने सामग्री र खेल्नका लागि प्रशस्त मैदान हुनु जरुरी छ । उनी थप्छन्, “खेलकुदबाट पनि बालबालिकाहरुले धेरै कुरा सिक्ने गर्छन् । अझै शारीरिक र मानसिक विकासका लागि खेलकुद अनिवार्य छ ।” रुद्रमति प्राविमा यीमध्ये कुनै पनि सुविधा छैन । प्रधानाध्यापिका मञ्जु श्रेष्ठ भन्छिन्, “विद्यालयलाई चाहिने पाठ्यपुस्तक लगायत पुस्तकालय र अन्य खेलकूद सामग्री, खेल मैदान केही पनि छैन । शिक्षक दरबन्दी कम भएको कुरा बारम्बार जिल्ला शिक्षा कार्यालयमा उजुरी गर्दा पनि हालसम्म कुनै सुनुवाई भएको छैन ।”

विद्यालय व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष रामनाथ तिमिल्सिना वेदना थप्छन्, “सरकारी अनुदानको अपुग, आर्थिक सहयोगको कमी र गरीव तथा दलित छात्रछात्राहरुको बाहुल्यता भएको विद्यालयमा भौतिक सुविधा थप गर्न गाह्रो भएको बताउँछन् । तिमिल्सिना भन्छन्, “अभिभावकहरु केही योगदान गर्न सक्षम छैनन् । विद्यालयमा अध्यननरत विद्यार्थीका अभिभावकहरु सबै निम्न आय भएका छन् ।” सामान्यतया दूषित ढल तथा फोहोरमैलाभन्दा मानव आवास क्षेत्र टाढा हुनु जरुरी छ । तर रुद्रमति प्रावि धोवीखोलाको किनारैमा अवस्थित हुँदा त्यहाँको प्रदूषित हावापानी बालबालिकाका लागि उपयुक्त नभएको विज्ञहरु बताउँछन् ।

त्रिचन्द्र सैनिक अस्पतालका फिजिशियन डा. पविता राई यस्तो फोहोरमैला र दुर्गन्ध फैलिएको क्षेत्रमा मलेरिया, झाडापखाला जस्ता महामारी रोग लाग्ने सम्भावना रहने बताउँछिन् । फोहोर वातावरण र प्रदूषित हावापानीको बीचमा बस्दा विद्यार्थीको शारीरिक मात्र होइन मानसिक असर समेत पर्ने सम्भावना रहन्छ । डा. राई भन्छिन्, “यदि यस्तो फोहोरमैला र प्रदूषित हावापानी भएको क्षेत्रमा जानुप¥यो भने पनि मास्कको प्रयोग गर्नुपर्छ । र, यस्तो स्थानमा लगातार लामो समयसम्म बसिराख्नु पनि हुँदैन ।”