– कपिल श्रेष्ठ, झिँगान, दोलखा
दोलखा जिल्लाको झिँगान गाविस सदरमुकाम चरिकोटबाट झण्डै १८ किलो मिटर पर रहेको छ । २०५१ सालसम्म यस गाविसमा कुनै पनि निजी वा सामुदायिक विद्यालयहरू थिएनन् । यहाँका बालबालिका झण्डै दुई घण्टा हिँडेर खरिढुङ्गाको सुर्के माध्यामिक विद्यालय पढ्न जान्थे । यति लामो बाटो दैनिक हिँडेर जाँदा बालबालिकालाई निकै समस्या पर्नुका साथै अनेकौँ दुर्घटना भएको अनुभव सुनाउँछन् गाउँलेहरू । त्यतिबेला विद्यालय जाने बालबालिकालाई कतिपटक खोलाले बगाएको र सडक दुर्घटनामा पर्ने गरेको प्रशस्त उदाहरणहरू छन् ।
स्थानीय जनतामा बढदै गएको शिक्षा सम्बन्धी चेतनाका कारण २०५१ सालमा स्थानीय गाउँलेकै पहलमा चन्दा संकलन गरेर सार्वजनिक जग्गामा सानो झुपडी निर्माण गरी प्रस्तावित कालिदेवी प्राथमिक विद्यालय स्थापना गरिएको थियो । यो विद्यालयको स्थापना पछि स्थानीय बालबालिकालाई पढन जान सजिलो मात्र भएन स्थानीयबासीले शिक्षाको महत्व पनि बुझ्दै गए ।
विद्यालय स्थापनासँगै विद्यार्थी संख्या दिनदिनै बढ्दै गयो र सँगसँगै शिक्षककको आवश्यकता पनि बढ्दै गयो । तर समुदायले सक्दो प्रयास गर्दा पनि सरकारी स्तरबाट शिक्षकको व्यवस्था हुन सकेन । समुदायको आफ्नो व्यवस्थापनमा हालसम्म जेनतेन चल्दै आएको यो विद्यालयलाई अहिले भने निकै समस्या परिरहेको छ । हालसम्म सरकारको आँखा पुग्न नसकेको यो विद्यालयका गरिब विद्यार्थीहरूलाई कसरी गुणस्तरीय शिक्षा दिन सकिन्छ भन्ने विषयमा शिक्षकहरू पनि चिन्तित छन् ।
विद्यालयसँग भौतिक पूर्वाधारको नाममा एउटा मात्र पुरानो भवन छ । कक्षा पाँच सम्म पढाइ हुने यस विद्यालयमा जम्मा चारवटा कोठाहरू रहेका छन् र कार्यालय पनि विद्यार्थी पढने कक्षाकै एउटा कुनामा राखिएको छ । १५० भन्दा बढी विद्यार्थीहरू रहेको यस विद्यालयमा जम्मा चारजना शिक्षकहरूले बालबालिकालाई अँध्यारो कोठामा पढाउँदै आएका छन् । कक्षा कोठा समेत पर्याप्त नभएको यस विद्यालयमा अतिरिक्त क्रियाकलाप कक्ष र पुस्तकालयको त सम्भावना नै छैन ।
अँध्यारो कोठा, विद्यार्थीको अत्याधिक चाप र चिसो ठाउँका कारण विद्यार्थीहरूमा पढ्ने भन्दा पनि विद्यार्थीहरूलाई मानसिक रुपमा पीडित भएको प्रष्ट देख्न सकिन्छ । गाउँबाट लगभग आधा घण्टाको बाटो हिँडेर पुगिने यो विद्यालयका विद्यार्थीहरू दिउँसो खाजा खान घर गएपछि प्रायः जसो फर्कदैनन् । यसले गर्दा बीचमा कक्षा छोड्ने विद्यार्थीहरूको संख्या बढ्दै गएको बताउँछन् प्रधानाध्यापक दावा शेर्पा ।
यस गउँका अधिकांश अभिभावकहरूको मुख्य पेशा खेती किसानी हो । आफ्नो गुजाराका लागि कृषिमा व्यस्त रहने हुँदा उनीहरूको विद्यालय प्रति चासो घट्दै गएको महशुस गर्न सकिन्छ । यो गाविसका अधिकांश पुरुष अभिभावकहरू कोही कामको खोजीमा सदरमुकाम चरिकोट जान्छन् त कोही राजधानी जाने गरेका छन् । घरमा भएका महिला अभिभावकहरू गाउँले भेला र अन्य कार्यक्रममा उपस्थित हुने भए पनि आफ्नो कुरा प्रष्ट राख्न नसकेको देखिन्छ । विद्यालय समुदायको दायित्व हो र यसका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भावना गाउँलेमा रहे पनि सही मार्गदर्शन दिने व्यक्तिको अभाव यो गाउँमा प्रष्ट देखिन्छ ।
गाउँमा विद्यालय भएपछि आफ्ना बालबालिकाहरूको पढाइ सुधार भएको छ तर विद्यालयको आर्थिक स्रोत नभएकाले योग्य शिक्षक तथा भौतिक पूर्वाधारको आवश्यकता रहेको विद्यालयका प्रधानअध्यापक दावा शेर्पा बताउँछन् । आफूहरूले धेरै दुःख गरेर विद्यालयलाई यहाँसम्म ल्याएपछि विद्यार्थी संख्या पनि बढेको तर आर्थिक अभावले विद्यालयलाई भवन अभाव रहेको तथा पर्याप्त शिक्षक राख्न नसकेको बताउँछन् विद्यालय व्यवस्थापन समितिका उपाध्यक्ष हर्कबहादुर श्रेष्ठ । अष्ट्रेलियन स्वयंसेवक समुह कन्प्लान्टको आर्थिक सहयोगमा सनराइज एजुकेशन फाउण्डेशनले नेपालका विपन्न विद्यालयहरूमा सामुदायिक विद्यालय सुधार तथा सहयोग कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ । यही कार्यक्रम अन्तर्गत सहयोगी साथी कृष्णओम थापासँग म दोलखा जिल्लामा कार्यक्रम सञ्चालित विद्यालयको अनुगमन तथा नयाँ कार्यक्रम कार्यान्वयनका लागि गएको थिएँ ।
नयाँ विद्यालय खोजीको सिलसिलामा जिल्ला शिक्षा कार्यालयबाट यो विद्यालय अत्यन्तै पिछडिएको र जनजातीहरूको बाहुल्यता रहेको जानकारी पाइएको थियो । हामी त्यस विद्यालयमा पुग्दा हामीले सुनेका र देखेका कुराले मेल खाएपछि यो विद्यालयमा फाउण्डेशनले केही सहयोग गर्नुपर्छ र समुदायलाई विद्यालय प्रति उत्तरदायी कसरी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा फाउण्डेशन केन्द्रित भयो ।
विद्यालय सुधार तथा सहयोग कार्यक्रम तयार भएपछि समुदायलाई बुझाउन झण्डै तिन महिना समय लाग्यो । विद्यालयलाई आर्थिक रुपमा सहयोग होस् भनेर शैक्षिक बचत कार्यक्रमको अवधारणा लागू गरियो । बचत कार्यक्रम लागू भएपछि अभिभावकले पनि कार्यक्रमलाई हार्दिकता साथ स्वीकार गरे । जम्मा तीस जना सदस्यबाट सुरु गरिएको कालिदेवी सामुदायिक बचत समूहमा दिन प्रतिदिन सदस्य संख्या बढ्दै गएको छ साथै कोषको रकम पनि बढदै गएको छ । फाउण्डेशनले बचत समूहको स्थापनाका लागि १५ हजार रुपैयाँ आर्थिक सहयोग गरेको थियो ।
आगामी दिनमा समुदाय र विद्यालयलाई आर्थिक रुपमा अझै मजबुत बनाउने उद्देश्यले तरकारी खेती, बाख्रा पालन तथा साना उद्यम सञ्चालन गर्न फाउण्डेशन मार्फत विद्यालयलाई सहयोग गरिने र विद्यालयले समुदायलाई ऋण लगानी गर्ने योजना रहेको छ ।
e-mail: kapilnp2001@yahoo.com
